بلاگ رخداد۷ دقیقه مطالعهتیم پژوهش رخداد
آیین‌نامه ۱۰۱ شورای عالی بیمه؛ راهنمای کامل طبقه‌بندی مطالبات و ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول
پاسخ کوتاه: آیین‌نامه ۱۰۱ شورای عالی بیمه با عنوان رسمی «شناسایی و طبقه‌بندی مطالبات مؤسسات بیمه و نحوه محاسبه ذخایر آن‌ها» مشخص می‌کند هر مطالبه‌ای که شرکت بیمه از بیمه‌گذار یا سایر بیمه‌گران دارد، بر اساس مدت زمان سررسیدگذشتگی‌اش در یک طبقه قرار می‌گیرد و بابت آن باید درصد مشخصی ذخیره در صورت‌های مالی شناسایی شود. این آیین‌نامه در جلسه ششم بهمن ۱۳۹۹ مصوب شورای عالی بیمه است، ۸ ماده و ۳ تبصره دارد و از سال مالی ۱۳۹۶ شمول یافته است.
اگر مدیر مالی، حسابرس یا مسئول صدور یک شرکت بیمه یا نمایندگی هستید، این آیین‌نامه مستقیماً با کار شما سروکار دارد: هر بیمه‌نامه‌ای که حق‌بیمه‌اش سررسیدگذشته می‌شود، یک مطالبه است و هر مطالبه، یک ذخیره دارد. در این مطلب ساختار طبقه‌بندی مطالبات، جدول درصدهای ذخیره، تکالیف افشا و ارسال اطلاعات، ضمانت‌اجرها و یک نمونه محاسبه ساده را مرور می‌کنیم.
آیین‌نامه ۱۰۱ چیست و چه چیزی را تنظیم می‌کند؟
آیین‌نامه ۱۰۱ شورای عالی بیمه، مصوب جلسه ۱۳۹۹/۱۱/۰۶، با عنوان «شناسایی و طبقه‌بندی مطالبات مؤسسات بیمه و نحوه محاسبه ذخایر آن‌ها» منتشر شده است. این آیین‌نامه ۸ ماده و ۳ تبصره دارد و هدف آن روش است: جلوی گزارش‌شدن مطالباتی را بگیرد که در واقع هیچ‌وقت وصول نمی‌شوند. بدون چنین قاعده‌ای، یک شرکت بیمه می‌توانست حق‌بیمه‌های سال‌ها پیش و وصول‌نشده را در ترازنامه به‌عنوان دارایی نشان دهد.
سه گروه مطالبات را از هم تفکیک می‌کند و برای هر گروه قاعده جداگانه‌ای دارد:
- مطالبات حق‌بیمه سررسیدگذشته: حق‌بیمه‌های بیمه‌نامه‌هایی که منقضی شده‌اند و پرداخت نشده‌اند.
- سایر مطالبات بیمه‌ای: مثلاً مطالبات خسارت یا کارمزد از بیمه‌گران دیگر.
- مطالبات غیربیمه‌ای: سایر مطالبات عادی شرکت که ربط مستقیمی به عملیات بیمه‌گری ندارد.
طبقه‌بندی مطالبات: سه گروه، قواعد متفاوت
مطالبات حق‌بیمه سررسیدگذشته (بیمه‌نامه منقضی)
مبنای طبقه‌بندی، انقضای بیمه‌نامه است:
- طبقه اول: بیش از ۶ ماه تا ۱ سال از انقضای بیمه‌نامه گذشته باشد.
- طبقه دوم: بیش از ۱ سال تا ۲ سال از انقضا گذشته باشد.
- طبقه سوم: بیش از ۲ سال از انقضا گذشته باشد.
سایر مطالبات بیمه‌ای
برای مطالباتی مانند خسارت یا کارمزد از بیمه‌گران دیگر، مرجع زمانی «موعد پرداخت» است. یعنی به‌جای انقضای بیمه‌نامه، از تاریخی که پرداخت موعد شده گذشته است، همان سه طبقه بیش از ۶ ماه تا ۱ سال، بیش از ۱ سال تا ۲ سال، و بیش از ۲ سال محاسبه می‌شود.
مطالبات غیربیمه‌ای
برای این گروه، چهار طبقه تعریف شده است که مبنایش سررسید مطالبه است:
- تا یک سال پس از سررسید
- بیش از ۱ سال تا ۲ سال پس از سررسید
- بیش از ۲ سال تا ۳ سال پس از سررسید
- بیش از ۳ سال پس از سررسید
جدول درصدهای ذخیره مطالبات (ماده ۲)
هر طبقه، درصد مشخصی ذخیره دارد. جدول زیر خلاصه ماده ۲ است:
| گروه مطالبات | طبقه اول | طبقه دوم | طبقه سوم | طبقه چهارم |
|---|---|---|---|---|
| مطالبات بیمه‌ای (حق‌بیمه سررسیدگذشته و سایر) | ۳۵٪ | ۷۰٪ | ۱۰۰٪ | ندارد |
| مطالبات غیربیمه‌ای | ۲۵٪ | ۵۰٪ | ۷۵٪ | ۱۰۰٪ |
این یعنی مثلاً یک مطالبه حق‌بیمه که بیش از ۲ سال از انقضای بیمه‌نامه‌اش گذشته، در طبقه سوم قرار می‌گیرد و باید معادل کل مبلغ آن ذخیره شود.
تبصره ماده ۲: استثنای دستگاه‌های اجرایی
دو استثنا برای مطالباتی که بدهکارشان دستگاه اجرایی است دیده شده است:
- مطالباتی از دستگاه‌های اجرایی مشمول بودجه دولتی (ماده ۵ قانون مدیریت خدمات کشوری) نیازی به ذخیره ندارد؛ ذخیره آن‌ها صفر است.
- برای سایر دستگاه‌های اجرایی، می‌توان ذخیره را حداکثر ۵۰٪ کمتر از نرخ مقرر در نظر گرفت.
منطق این تبصره روشن است: وصول مطالبه از دستگاه دولتی با وصول از یک شخص حقیقی یا شرکت خصوصی متفاوت است و ریسک اعتباری آن‌ها را نمی‌توان یکسان فرض کرد.
اعلام لاوصولی توسط حسابرس مستقل (ماده ۳)
اگر حسابرس مستقل، لاوصول بودن یک مطالبه را اعلام کند، آن مطالبه باید با ذخیره ۱۰۰٪ در صورت‌های مالی انعکاس یابد. این ماده عملاً نظر کارشناسی حسابرس را بالاتر از طبقه‌بندی صرفاً زمانی می‌گذارد؛ یعنی حتی اگر مطالبه تازه سررسیدگذشته باشد، اگر حسابرس بگوید وصول نمی‌شود، ذخیره کامل شناسایی می‌شود.
الزام افشای جدول تجزیه سنی در یادداشت‌های صورت‌های مالی (ماده ۴)
ماده ۴ تکلیف افشا را مشخص می‌کند: شرکت‌های بیمه باید در یادداشت‌های همراه صورت‌های مالی، جدول تجزیه سنی مطالبات را ارائه کنند. محتوای این جدول:
- ناخالص هر طبقه از مطالبات
- عملکرد سال جاری
- جمع ناخالص مطالبات
- کسر ذخیره مطالبات
- مانده خالص مطالبات
خروجی جدول به‌صورت ساده چنین است: جمع ناخالص مطالبات منهای ذخیره مطالبات، برابر خالص مطالبات است. هدف این افشا این است که استفاده‌کننده صورت‌های مالی ببیند چه سهمی از مطالبات قدیمی شده و چقدر از آن با ذخیره پوشش داده شده است.
ارسال اطلاعات از طریق سامانه سنهاب (ماده ۵)
اطلاعات مربوط به ذخیره مطالبات باید از طریق سامانه سنهاب به بیمه مرکزی ارسال شود. سنهاب همان سامانه رصد و هدایت الکترونیک بیمه مرکزی است که بیمه‌نامه‌ها در آن کد یکتا می‌گیرند. با این الزام، عدد ذخیره‌ای که در گزارش مالی می‌آید و عددی که به ناظر ارسال می‌شود باید یکی باشند؛ مغایرت بین دو نسخه عملاً جایی برای پنهان شدن ندارد.
ثبت بدهکاران بزرگ و اخطار فسخ (ماده ۶)
ماده ۶ دو تکلیف برای شرکت بیمه می‌سازد:
- بیمه‌گذاران بدهکار باید در «سامانه بدهکاران بزرگ صنعت بیمه» ثبت شوند.
- شرکت بیمه مکلف است برای وصول مطالبه، اخطار فسخ به بیمه‌گذار بدهد.
این ماده پیام واضحی دارد: مدیریت مطالبات فقط یک مسئله حسابداری نیست؛ شرکت بیمه باید فرایند عملیاتی وصول و لغو پوشش را هم فعال و مستند کند.
ضمانت‌اجرها (ماده ۷)
اگر الزامات آیین‌نامه رعایت نشود، بیمه مرکزی ابزارهای فشار دارد که از ملایم به شدت مرتب می‌شوند:
- ۱.تذکر کتبی
- ۲.منع پرداخت پاداش و سود تقسیمی به میزان ذخیره محاسبه‌نشده
- ۳.محدودیت در صدور بیمه‌نامه و بیمه‌نامه قسطی
- ۴.سلب صلاحیت مسئولان مربوط
ترتیب این ضمانت‌اجرها نشان می‌دهد ناظر صنعت بیمه، ذخیره مطالبات را جزو مسائل حیاتی سلامت مالی شرکت‌ها می‌داند، نه یک الزام شکل‌گرفته.
شمول و اعمال تدریجی (ماده ۸)
آیین‌نامه از سال مالی ۱۳۹۶ شمول دارد. اما برای مطالباتی که قبل از سال ۱۳۹۹ تشکیل شده‌اند، اعمال قواعد به‌صورت تدریجی انجام می‌شود: سالانه حداقل ۲۵٪ از الزام اجرا می‌شود و این اعمال تدریجی حداکثر ۴ سال طول می‌کشد. این سازوکار گذار اجازه می‌دهد شرکت‌هایی که سابقه مطالبات قدیمی دارند، اثر شناسایی ذخایر را در چند سال مالی توزیع کنند.
آیین‌نامه مکمل ۱۰۱.۱
در تاریخ ۳۰/۰۷/۱۴۰۴ یک آیین‌نامه مکمل با عنوان ۱۰۱.۱ ابلاغ شده است. متن کامل این آیین‌نامه مکمل در دسترس عموم نیست؛ برای جزئیات و متن رسمی آن باید به بخش مقررات سایت بیمه مرکزی (centinsur.ir) مراجعه کنید. مبنای اصلی طبقه‌بندی و درصدهای ذخیره همچنان آیین‌نامه ۱۰۱ مصوب ۱۳۹۹ است.
نمونه محاسبه ذخیره: یک مثال عددی ساده
فرض کنید شرکت بیمه‌ای یک مطالبه حق‌بیمه سررسیدگذشته به مبلغ ۱۰ میلیارد تومان دارد که بیمه‌نامه مربوط به آن بیش از ۱ سال تا ۲ سال (طبقه دوم) از انقضا گذشته است. طبق جدول ماده ۲، ذخیره طبقه دوم مطالبات بیمه‌ای ۷۰٪ است:
- ذخیره = ۱۰ میلیارد × ۷۰٪ = ۷ میلیارد تومان
یعنی از ۱۰ میلیارد مطالبه ثبت‌شده، فقط ۳ میلیارد در دارایی خالص شرکت دیده می‌شود و ۷ میلیارد با ذخیره پوشش داده می‌شود. همین محاسبه باید برای همه طبقات و همه مطالبات به‌صورت تجمیعی و مطابق جدول تجزیه سنی ماده ۴ انجام و افشا شود.
سؤالات متداول
آیین‌نامه ۱۰۱ شورای عالی بیمه چیست؟
آیین‌نامه‌ای است با عنوان «شناسایی و طبقه‌بندی مطالبات مؤسسات بیمه و نحوه محاسبه ذخایر آن‌ها»، مصوب جلسه ۱۳۹۹/۱۱/۰۶ شورای عالی بیمه، با ۸ ماده و ۳ تبصره، که قواعد طبقه‌بندی سنی مطالبات شرکت‌های بیمه و درصدهای ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول را تعیین می‌کند.
ذخیره مطالبات مشکوک‌الوصول چطور محاسبه می‌شود؟
ابتدا هر مطالبه بر اساس سن آن در یکی از طبقات (برای مطالبات بیمه‌ای سه طبقه و برای غیربیمه‌ای چهار طبقه) قرار می‌گیرد و سپس درصد ذخیره همان طبقه (مثلاً ۳۵٪، ۷۰٪ یا ۱۰۰٪ برای بیمه‌ای) در مبلغ ناخالص مطالبه ضرب می‌شود.
تبصره ماده ۲ درباره دستگاه‌های اجرایی چه می‌گوید؟
مطالبات از دستگاه‌های اجرایی مشمول بودجه دولتی (ماده ۵ قانون مدیریت خدمات کشوری) ذخیره نمی‌خواهد و برای سایر دستگاه‌های اجرایی می‌توان ذخیره را حداکثر ۵۰٪ کمتر از نرخ مقرر در نظر گرفت.
اگر حسابرس مستقل لاوصول بودن مطالبه را اعلام کند چه می‌شود؟
طبق ماده ۳، آن مطالبه باید با ذخیره ۱۰۰٪ در صورت‌های مالی شناسایی شود، حتی اگر بر اساس طبقه‌بندی سنی درصد کمتری به آن تعلق می‌گرفت.
آیین‌نامه ۱۰۱ از چه زمانی لازم‌الاجراست و مطالبات قدیمی چه می‌شوند؟
شمول آیین‌نامه از سال مالی ۱۳۹۶ است. برای مطالبات تشکیل‌شده قبل از ۱۳۹۹، اعمال قواعد به‌صورت تدریجی با حداقل ۲۵٪ در سال و حداکثر در بازه ۴ سال انجام می‌شود.
جمع‌بندی
آیین‌نامه ۱۰۱ سه کار اصلی می‌کند: مطالبات را بر اساس سن‌شان طبقه‌بندی می‌کند، برای هر طبقه درصد ذخیره مشخصی تعیین می‌کند، و با الزامات افشا، ارسال از طریق سنهاب، ثبت بدهکاران بزرگ و ضمانت‌اجرها، اجرای آن را قابل نظارت می‌کند. برای هر شرکتی که در صنعت بیمه کار می‌کند، محاسبه درست ذخیره مطالبات دیگر یک انتخاب حسابداری نیست؛ یک الزام مقرراتی با پیامد مالی و مدیریتی مشخص است.
اگر محاسبه دستی این جدول‌ها و طبقه‌ها برای شما وقت‌گیر است، ابزار مطالبه‌یار رخداد محاسبه ذخیره مطالبات را بر اساس همین آیین‌نامه به‌صورت خودکار انجام می‌دهد و جدول تجزیه سنی آماده گزارش را در اختیارتان می‌گذارد.
منابع
- متن آیین‌نامه ۱۰۱ شورای عالی بیمه، سندیکای بیمه‌گران ایران: sbi.ir
- پایگاه قوانین و مقررات صنعت بیمه، بیمه مرکزی جمهوری اسلامی ایران: centinsur.ir
- نظام بیمه‌گری شفاف (شب): shab.social